5. Tổng quan
5.1.Nhu cầu thực tiễn
Trong bối cảnh xã hội hiện đại không ngừng biến đổi, áp lực cuộc sống, khác biệt về giá trị sống và khoảng cách thế hệ khiến xung đột giữa các thành viên gia đình ngày càng trở nên phổ biến ở cả Trung Quốc và Việt Nam. Tại Trung Quốc, quá trình hiện đại hóa cùng các chính sách sinh con mới đã làm thay đổi cấu trúc gia đình và gia tăng khác biệt trong tư duy, giáo dục và cách giao tiếp. Ở Việt Nam, tác động của kinh tế thị trường và văn hóa phương Tây cũng khiến quan niệm sống, vai trò giới và phương thức giáo dục xuất hiện nhiều mâu thuẫn hơn.
Ngôn ngữ được sử dụng khi xảy ra mâu thuẫn luôn gắn liền với các “chiến lược bất lịch sự”. Các nghiên cứu của Jonathan Culpeper và Derek Bousfield đã đặt
nền tảng lý thuyết quan trọng cho lĩnh vực này. Tuy nhiên, tại Trung Quốc, các nghiên cứu chủ yếu mới dừng lại ở bối cảnh đơn văn hóa, còn ở Việt Nam, hướng nghiên cứu này vẫn còn khá mới mẻ.
Vì vậy, đề tài “Nghiên cứu so sánh hội thoại xung đột giữa các thành viên gia đình Trung – Việt dưới góc nhìn lý thuyết bất lịch sự” được thực hiện nhằm làm rõ đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa trong việc sử dụng các chiến lược bất lịch sự của hai quốc gia. Đồng thời, nghiên cứu cũng góp phần tăng cường sự thấu hiểu trong giao tiếp, giảm hiểu lầm và thúc đẩy giao lưu văn hóa giữa Trung Quốc và Việt Nam.
5.2. Tổng quan tài liệu công trình nghiên cứu liên quan
Hội thoại xung đột là một phần phổ biến trong giao tiếp của con người và đã được nhiều học giả quan tâm nghiên cứu từ cuối thế kỷ XX. Grimshaw (1990) cho rằng xung đột ngôn ngữ mang tính cấu trúc và cần được phân tích trong bối cảnh xã hội cụ thể; đồng thời, xung đột không chỉ phản ánh mâu thuẫn mà còn có chức năng duy trì trật tự và thể hiện quyền lực. Từ những năm 1990, dưới ảnh hưởng của lý thuyết lịch sự và thể diện, nghiên cứu về hội thoại xung đột, các hành vi bất lịch sự được mở rộng mạnh mẽ, tiêu biểu là Culpeper và Bousfield.
Nhìn chung, các nghiên cứu của học giả Trung Quốc về hội thoại xung đột trong gia đình dưới góc nhìn lý thuyết bất lịch sự đã đạt được nhiều kết quả đáng chú ý. Nguồn ngữ liệu nghiên cứu khá đa dạng, bao gồm hội thoại thực tế, phim truyền hình và tác phẩm văn học. Nội dung nghiên cứu cũng dần mở rộng từ việc phân loại chiến lược bất lịch sự sang phân tích chức năng ngữ dụng và nguyên nhân văn hóa – xã hội. Đồng thời, phương pháp nghiên cứu ngày càng phong phú khi kết hợp giữa ngữ dụng học, xã hội ngôn ngữ học và giao tiếp liên văn hóa.
Tuy nhiên, vẫn còn một số hạn chế như: phần lớn nghiên cứu chỉ tập trung trong bối cảnh Trung Quốc, thiếu các công trình đối chiếu liên văn hóa; sự khác biệt trong xung đột giữa quan hệ vợ chồng và cha mẹ – con cái chưa được phân tích đầy đủ; đồng thời cơ chế tâm lý và văn hóa của hành vi bất lịch sự vẫn cần được nghiên cứu sâu hơn.
Ở Việt Nam, nghiên cứu về lý thuyết bất lịch sự còn khá hạn chế. Các công trình chủ yếu tập trung vào lý thuyết lịch sự hoặc giao tiếp liên văn hóa, trong khi nghiên cứu chuyên sâu về bất lịch sự trong bối cảnh gia đình gần như chưa nhiều. Vì vậy, việc nghiên cứu đối chiếu diễn ngôn xung đột gia đình giữa Trung Quốc và Việt Nam sẽ góp phần bổ sung khoảng trống nghiên cứu, đồng thời làm rõ đặc điểm văn hóa và chiến lược giao tiếp của hai quốc gia.