6. Tổng quan
6.1. Nhu cầu thực tiễn
Sự xuất hiện nhanh chóng của từ mới (neologism) trong nhiều lĩnh vực khiến việc dịch neologism trở thành một trong những thách thức lớn đối với dịch giả do chúng thường có nghĩa chưa ổn định và thời gian sử dụng ngắn (Newmark, 1988). Trong văn học thiếu nhi, thách thức này càng quan trọng hơn vì các từ mới có vai trò quan trọng trong việc kích thích trí tưởng tượng của trẻ em (Zorgati, 2021, p. 5). Từ mới không chỉ tạo nên tính sáng tạo ngôn ngữ mà còn góp phần xây dựng thế giới giả tưởng, tính cách nhân vật và yếu tố hài hước trong truyện. Điều này được thể hiện rõ trong The BFG của Roald Dahl, với các từ như “snozzcumber” hay “whizzpopper” giúp xây dựng phong cách ngôn ngữ riêng “gobblefunk” của nhân vật chính (Dahl, 2016).
Ngoài ra, Epstein (2012) cho rằng từ ngữ sáng tạo trong văn học thiếu nhi không chỉ mang tính giải trí mà còn có chức năng giáo dục, hỗ trợ phát triển nhân vật, dạy từ vựng, giảm nhẹ các chủ đề nhạy cảm và khuyến khích tư duy phản biện ở trẻ em. Vì vậy, dịch giả phải lựa chọn giữa việc giữ nguyên tính sáng tạo ngôn ngữ của văn bản gốc và việc điều chỉnh theo ngôn ngữ và văn hóa của độc giả nhỏ tuổi để đảm bảo khả năng tiếp nhận. Hai xu hướng này tương ứng với hai chiến lược foreignisation (ngoại lai hóa) và domestication (nội địa hóa) của Venuti (1995).
Việc sử dụng nội địa hóa và ngoại hóa trong dịch văn học thiếu nhi hiện vẫn còn nhiều tranh luận. Venuti (1995) ủng hộ ngoại hóa nhằm hạn chế tính vị chủng trong dịch thuật, trong khi Oittinen (2000) cho rằng cần điều chỉnh theo thế giới ngôn ngữ và văn hóa của trẻ em. Wu (2010) lại đề xuất kết hợp cả hai chiến lược để tăng tính linh hoạt trong dịch thuật.
Tại Việt Nam, nghiên cứu về dịch từ mới trong văn học thiếu nhi vẫn còn hạn chế. Một số nghiên cứu trước đây mới chỉ khảo sát nội địa hóa và ngoại hóa ở các lĩnh vực khác như cách xưng hô (Trương, 2018), chưa tập trung vào từ ngữ sáng tạo. Khoảng trống này cho thấy sự cần thiết của việc nghiên cứu cách các chiến lược dịch được sử dụng để xử lý những thách thức ngôn ngữ, văn hóa và phong cách trong văn học thiếu nhi, đặc biệt là The BFG.
Vì vậy, nghiên cứu này tập trung phân tích cách dịch neologism từ tiếng Anh sang tiếng Việt trong The BFG dưới góc nhìn của nội địa hóa và ngoại hóa; đồng thời xác định các loại neologism, chiến lược dịch được sử dụng và xu hướng dịch nổi bật trong bản dịch tiếng Việt.
6.2. Tổng quan tài liệu công trình nghiên cứu liên quan
Dịch văn học thiếu nhi là lĩnh vực được nhiều học giả nghiên cứu dưới góc độ nội địa hóa và ngoại lai hóa. Oittinen (2000) và Pirnajmuddin & Ramezani (2011) cho rằng nội địa hóa giúp điều chỉnh ngôn ngữ và văn hóa của văn bản nguồn để phù hợp với khả năng tiếp nhận của độc giả nhỏ tuổi. Các chiến lược như diễn giải, sử dụng thành ngữ quen thuộc hoặc lược bỏ yếu tố khó hiểu giúp tăng tính dễ đọc và gần gũi cho trẻ em. Ngược lại, Coles (2011) nhấn mạnh rằng ngoại lai hóa có thể giữ được nét độc đáo văn hóa của văn bản gốc, trong khi việc nội địa hóa quá mức có thể làm giảm tính sáng tạo và chiều sâu văn hóa của tác phẩm.
Một số học giả như Ambrosiani (2012) và Fathalipour & Akef (2013) cho rằng hai chiến lược này không đối lập tuyệt đối mà có thể được kết hợp linh hoạt tùy theo yếu tố văn bản và đối tượng độc giả. Fathalipour & Akef (2013) nhận thấy dịch giả thường ưu tiên nội địa hóa với trẻ nhỏ và sử dụng nhiều yếu tố ngoại lai hóa hơn với độc giả lớn tuổi nhằm phát triển nhận thức liên văn hóa. Các nghiên cứu gần đây như Ghafur (2024) và Hainari & Das (2023) cũng khẳng định xu hướng kết hợp hai chiến lược này để vừa giữ tính xác thực văn hóa vừa đảm bảo khả năng tiếp nhận của trẻ em.
Trong bối cảnh quốc tế, nhiều nghiên cứu đã tập trung vào dịch từ mới trong văn học thiếu nhi. Erol & Akat (2025) nghiên cứu việc dịch các từ ngữ sáng tạo trong truyện thiếu nhi của Dr. Seuss từ tiếng Anh sang tiếng Thổ Nhĩ Kỳ. Kết quả cho thấy dịch giả chủ yếu sử dụng chiến lược thích nghi và thay thế bằng từ mới để giữ hiệu ứng âm thanh, vần điệu và tính vui nhộn của văn bản gốc. Alharbi (2019) nghiên cứu bản dịch tiếng Ả Rập của Harry Potter dưới góc nhìn nội địa hóa và ngoại lai hóa. Nghiên cứu cho thấy thành ngữ thường được nội địa hóa để tăng tính dễ hiểu, trong khi các từ mới được ngoại lai hóa nhằm giữ màu sắc kỳ ảo và giải trí của tác phẩm. Ngoài ra, Buć (2022) nghiên cứu dịch tên riêng từ tiếng Anh sang tiếng Ba Lan và tiếng Đức, cho thấy việc lựa chọn chiến lược phụ thuộc vào yếu tố ngữ cảnh và mục đích giao tiếp hơn là khoảng cách ngôn ngữ.
Tại Việt Nam, nghiên cứu của Trương (2018) về dịch từ xưng hô trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp cho thấy nội địa hóa được sử dụng chủ yếu để đảm bảo tính trôi chảy và dễ hiểu cho độc giả đích, trong khi ngoại lai hóa giúp giữ bản sắc văn hóa nhưng đôi khi gây khó khăn cho người đọc. Nghiên cứu cũng đề xuất kết hợp linh hoạt hai chiến lược để cân bằng giữa tính dễ tiếp cận và tính xác thực văn hóa.
Tuy nhiên, các nghiên cứu trước chủ yếu tập trung vào thành ngữ, tên riêng
hoặc các yếu tố văn hóa nói chung, trong khi nghiên cứu về dịch từ mới trong văn học thiếu nhi từ tiếng Anh sang tiếng Việt vẫn còn hạn chế. Đặc biệt, chưa có nhiều nghiên cứu phân tích cách dịch giả xử lý các từ mới mang tính sáng tạo, giàu hiệu ứng âm thanh và tính vui nhộn trong tác phẩm thiếu nhi. Khoảng trống này cho thấy sự cần thiết của nghiên cứu về dịch từ mới trong cuốn The BFG của Roald Dahl nhằm làm rõ cách dịch giả cân bằng giữa tính trung thành với văn bản nguồn và khả năng tiếp nhận của độc giả Việt Nam thông qua chiến lược nội địa hóa và ngoại lai hóa.
6.3. Ý nghĩa khoa học
Nghiên cứu này đóng góp cho lĩnh vực nghiên cứu dịch thuật cả về lý thuyết lẫn thực tiễn trong một chủ đề còn ít được khai thác là dịch từ mới trong văn học thiếu nhi. Thông qua trường hợp The BFG của Roald Dahl, nghiên cứu tập trung phân tích việc sử dụng chiến lược nội địa hóa và ngoại lai hóa khi dịch các từ ngữ giàu tính sáng tạo và văn hóa.
Về mặt lý thuyết, nghiên cứu góp phần bổ sung cho các công trình về dịch từ mới, một lĩnh vực còn hạn chế trong nghiên cứu dịch thuật tại Việt Nam. Thông qua việc phân tích hệ thống từ mới của Roald Dahl và lựa chọn dịch của dịch giả, nghiên cứu làm rõ cách người dịch cân bằng giữa việc giữ tính nguyên bản của văn bản gốc và đảm bảo khả năng tiếp nhận của độc giả đích. Qua đó, nghiên cứu góp phần mở rộng thảo luận về chuẩn mực dịch thuật và mối quan hệ giữa ngôn ngữ, sáng tạo và văn hóa.
Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu có thể hỗ trợ dịch giả, giảng viên và sinh viên trong việc tiếp cận các chiến lược xử lý từ mới, đồng thời cân bằng giữa độ trung thành với văn bản gốc và tính dễ hiểu, phù hợp với văn hóa của văn bản đích. Nghiên cứu cũng cung cấp một hướng tiếp cận có hệ thống để phân tích chiến lược dịch trong khuôn khổ lý thuyết, có thể áp dụng cho các tác phẩm và thể loại khác.
Bên cạnh đó, việc xác định xu hướng nổi bật giữa nội địa hóa, ngoại lai hóa và chiến lược trung tính trong bản dịch tiếng Việt của The BFG cho thấy cách dịch giả làm trung gian giữa văn hóa nguồn và văn hóa đích. Đồng thời, nghiên cứu khẳng định vai trò của từ mới sáng tạo trong văn học thiếu nhi không chỉ ở tính giải trí ngôn ngữ mà còn ở khả năng thu hút độc giả nhỏ tuổi và tăng cường giao tiếp liên văn hóa.