6. Tổng quan
6.1. Nhu cầu thực tiễn
Hành vi ngôn ngữ chửi mắng (acte d’insulte) là một hành vi ngôn ngữ rất phổ biến trong giao tiếp hàng ngày. Ngày nay, việc thể hiện trực tiếp những cảm xúc tiêu cực ngày càng trở nên rõ rệt trong các tương tác xã hội; xung đột, tranh cãi, và thậm chí cả sự hung hăng bằng lời nói đều dễ dàng bắt gặp trong đời sống hằng ngày.
Tuy nhiên, hành vi ngôn ngữ chửi mắng lại ít được nghiên cứu chuyên sâu nếu so sánh với các hành vi ngôn ngữ khác như khen ngợi, yêu cầu hay xin lỗi. Dưới góc độ ngữ dụng học, chửi mắng là một “Hành vi đe dọa thể diện” (FTA – Face Threatening Act) mang tính công kích cao, ảnh hưởng trực tiếp đến thể diện tích cực và tiêu cực của người nghe. Việc nghiên cứu hành vi này là thực sự cần thiết để hiểu rõ cách thức con người quản lý các mối quan hệ xã hội, điều chỉnh khoảng cách quyền lực và thể hiện cảm xúc trong những tình huống xung đột. Bộ phim điện ảnh Mai (2024) mang đến một bối cảnh chân thực về những mâu thuẫn xã hội và gia đình phức tạp, cung cấp một nguồn bình diện ngôn ngữ phong phú, sống động để phân tích thực tiễn hành vi này trong xã hội Việt Nam đương đại.
6.2. Tổng quan tài liệu công trình nghiên cứu liên quan
Về mặt lý luận quốc tế: Đề tài kế thừa Lý thuyết hành vi ngôn ngữ (Speech acts) của Austin (1962) và Searle (1969); Lý thuyết về “Thể diện” (Face) của Goffman (1967) và Nguyên tắc lịch sự của Brown & Levinson (1987), cùng với mô hình lịch sự tương tác của Kerbrat-Orecchioni. Các tác giả này đã đặt nền móng khẳng định chửi mắng là một hành vi biểu cảm nhằm mục đích công kích.
Về mặt nghiên cứu trong nước: Đã có một số công trình nghiên cứu về hành vi chửi mắng tiếng Việt như Trần Thị Hoàng Yến (2013) phân tích ngữ nghĩa lời chửi trong truyện ngắn; Mai Thị Hảo Yến (2014, 2015) phân loại ngữ dụng và văn hóa giao tiếp trong hành vi chửi.
Khoảng trống nghiên cứu: Hầu hết các nghiên cứu trước đây tập trung vào văn học viết. Hiện nay vẫn thiếu vắng các phân tích toàn diện về hành vi chửi mắng thông qua lăng kính điện ảnh hiện đại – nơi hội tụ đầy đủ yếu tố ngôn ngữ, phi ngôn ngữ, ngữ điệu và bối cảnh giao tiếp mang tính chân thực cao. Đề tài lấp đầy khoảng trống này bằng cách phân tích bộ phim Mai.
6.3. Ý nghĩa khoa học
Nghiên cứu mang tính mới khi không chỉ xem xét chửi mắng như một biểu hiện của sự tức giận, mà chứng minh đây là một hành vi ngôn ngữ đặc biệt đe doạ đến thể hiện của người nói và người nghe, đồng thời là một cơ chế thực dụng tác động đến việc điều chỉnh mối quan hệ và quyền lực. Đặc biệt, đề tài làm nổi bật tính đặc thù văn hóa
của tiếng Việt (tính tập thể, việc sử dụng các từ xưng hô và hệ thống gia đình để công kích) so với hệ thống ngôn ngữ phương Tây (tiếng Pháp).