6. Tổng quan
6.1. Nhu cầu thực tiễn
Trong giao tiếp hằng ngày, hành động khuyên bảo là một trong những hành động ngôn từ phổ biến, đặc biệt trong môi trường gia đình Việt Nam – nơi tồn tại nhiều khác biệt thế hệ, quan niệm sống và cách thể hiện tình cảm. Tuy nhiên, cùng một nội dung khuyên bảo, người nghe có thể tiếp nhận như sự quan tâm hoặc cảm thấy bị áp đặt, tổn thương. Điều này cho thấy việc nghiên cứu hành động khuyên bảo dưới góc độ ngữ dụng học là cần thiết để làm rõ cơ chế tạo nghĩa trong ngữ cảnh cụ thể.
Phim Nhà Bà Nữ phản ánh sâu sắc xung đột gia đình, đặc biệt là mối quan hệ mẹ – con. Trong phim, các phát ngôn mang tính khuyên bảo xuất hiện với tần suất cao, đa dạng về hình thức và sắc thái (khuyên trực tiếp, gián tiếp, khuyên mang tính mệnh lệnh, khuyên kèm chỉ trích…). Tuy nhiên, hiện nay chưa có nhiều công trình phân tích hệ thống hành động ngôn từ này trong tác phẩm điện ảnh đương đại Việt Nam.
Vì vậy, đề tài này có tính cấp thiết ở các phương diện:
– Góp phần làm rõ cách vận hành của hành động khuyên bảo trong giao tiếp gia đình Việt.
– Giúp người học ngôn ngữ hiểu rõ hơn về yếu tố ngữ cảnh, quan hệ quyền lực và lịch sự trong lời khuyên.
– Đóng góp tài liệu tham khảo cho giảng dạy ngữ dụng học và phân tích diễn ngôn phim ảnh.
6.2. Tổng quan tài liệu công trình nghiên cứu liên quan
6.2.1. Nghiên cứu quốc tế
J. L. Austin (1962), How to Do Things with Words: Đặt nền móng cho lý thuyết hành động ngôn từ (speech act theory), phân biệt hành động tạo lời, hành động tại lời và hành động mượn lời.
John Searle (1969), Speech Acts: Phân loại hành động ngôn từ thành 5 nhóm (assertives, directives, commissives, expressives, declarations). Trong đó, khuyên bảo thuộc nhóm directives.
Penelope Brown & Stephen Levinson (1987), Politeness: Some Universals in Language Usage: Phát triển lý thuyết lịch sự, chỉ ra rằng lời khuyên có thể đe dọa thể diện (face threatening act).
→ Các nghiên cứu này đã xây dựng nền tảng lý thuyết vững chắc, nhưng chủ yếu tập trung vào tiếng Anh và ngữ cảnh phương Tây.
6.2.2. Nghiên cứu trong nước
Nguyễn Đức Dân (1998), Ngữ dụng học: Phân tích các hành động ngôn từ trong tiếng Việt.
Đỗ Hữu Châu (2001), Đại cương ngôn ngữ học – Tập 2: Trình bày lý thuyết hành động
ngôn từ và đặc điểm giao tiếp tiếng Việt.
Một số luận văn thạc sĩ nghiên cứu hành động cầu khiến, yêu cầu, mời, xin lỗi… trong giao tiếp tiếng Việt.
Tuy nhiên: Chưa có công trình nào phân tích chuyên sâu hành động khuyên bảo trong phim điện ảnh Việt Nam hiện đại. Chưa có nghiên cứu tập trung vào Nhà Bà Nữ dưới góc độ ngữ dụng học.
→ Vì vậy, đề tài này kế thừa nền tảng lý thuyết sẵn có, đồng thời mở rộng sang lĩnh vực phân tích diễn ngôn điện ảnh Việt Nam đương đại.
6.3. Ý nghĩa khoa học
– Bổ sung tư liệu nghiên cứu về hành động khuyên bảo trong tiếng Việt hiện đại. – Làm rõ đặc điểm ngữ dụng của lời khuyên trong môi trường giao tiếp gia đình Việt. – Góp phần kết hợp nghiên cứu ngôn ngữ học với phân tích phim ảnh (interdisciplinary approach).
– Cung cấp khung phân tích có thể áp dụng cho các tác phẩm điện ảnh khác.
Tính mới của đề tài nằm ở:
– Đối tượng nghiên cứu là một phim điện ảnh Việt Nam đương đại có ảnh hưởng xã hội rộng.
– Phân tích chuyên biệt một loại hành động ngôn từ (khuyên bảo) thay vì nghiên cứu chung chung về hội thoại.