6. Tổng quan
6.1. Nhu cầu thực tiễn
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và dưới sự tác động mạnh mẽ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) và dịch máy (NMT) đang ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong lĩnh vực Biên – phiên dịch. Nhờ ưu thế về tốc độ xử lý, tính linh hoạt, khả năng tối ưu chi phí của mình, AI xử lý được đại đa số các văn bản. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy các công cụ dịch thuật hiện nay vẫn còn nhiều hạn chế trong việc xử lý các yếu tố mang tính văn hóa, ngữ cảnh, đặc biệt
đối với dịch văn học. Các yếu tố mang sắc thái biểu cảm, văn hóa như từ xưng hô, chứa quan hệ tôn ti hay hàm ý giao tiếp thường khó được AI truyền tải đầy đủ và chính xác.
Các tác phẩm mang không gian bối cảnh đặc trưng như kiếm hiệp Trung Hoa như “Tiếu Ngạo Giang Hồ”, hệ thống từ xưng hô không chỉ mang chức năng giao tiếp mà còn phản ánh địa vị xã hội, lễ giáo phong kiến, mối quan hệ giữa các nhân vật và đặc trưng văn hóa Trung Hoa. Vì vậy, việc dịch các từ xưng hô chưa phù hợp có thể làm thay đổi tính cách nhân vật, sai lệch ý nghĩa tác phẩm cũng như ảnh hưởng đến giá trị văn hóa truyền tải đến độc giả.
Xuất phát từ thực tiễn đó, nhóm lựa chọn đề tài “Nghiên cứu đánh giá cách xử lý từ xưng hô của Chat GPT-5.3 và dịch giả Hàn Giang Nhạn theo mô hình House: Trường hợp tác phẩm Tiếu Ngạo Giang Hồ” nhằm đánh giá khả năng xử lý yếu tố văn hóa của AI trong dịch văn học, từ đó góp phần làm rõ vai trò của con người trong hoạt động dịch thuật và đề xuất định hướng ứng dụng công nghệ phù hợp đối với lĩnh vực dịch văn học hiện nay.
6.2. Tổng quan tài liệu công trình nghiên cứu liên quan
Các nghiên cứu liên quan về dịch từ xưng hô cho thấy đây là một yếu tố mang đậm dấu ấn văn hóa và khó truyền tải trọn vẹn giữa các ngôn ngữ. Jiang Chunxia (2015) và Shi Bo (2017) khi nghiên cứu hệ thống xưng hô Hán – Anh đã chỉ ra tính “bất khả dịch” tương đối của nhóm ngôn ngữ này, đòi hỏi người dịch phải linh hoạt lựa chọn chiến lược dịch. Dưới góc độ ngữ dụng học, Víctor Fernández – Mallat và María Irene Moyna (2025) nhấn mạnh việc phân tích và dịch hệ thống xưng hô cần đặt trong bối cảnh giao tiếp cụ thể thay về vì chỉ dựa trên cấu trúc ngữ pháp.
Trong lĩnh vực văn học, nhiều nghiên cứu tập trung vào chiến lược xử lý từ xưng hô trong các tác phẩm cổ điển và tiểu thuyết. Zhou Jing (2021) khi nghiên cứu bản dịch “Anh Hùng Xạ Điêu” đã cho thấy yếu tố tư tưởng và văn hóa ảnh hưởng mạnh đến lựa chọn dịch. Các nghiên cứu Wei Tianxin (2020) và He Wenting (2022) cũng chỉ ra những chiến lược phổ biến như vay mượn, lược bỏ, diễn giải ngữ cảnh và thay thế văn hóa, đồng thời nhấn mạnh vai trò của “tương đương động” theo Eugene Nida nhằm bảo toàn quan hệ nhân vật và sắc thái văn hóa trong tác phẩm. Tuy nhiên, phần lớn nghiên cứu này chủ yếu dựa trên kinh nghiệm dịch của dịch giả con người.
Song song với đó, sự phát triển của AI và dịch máy thần kinh (NMT) đã mở ra hướng nghiên cứu mới về năng lực của ứng dụng công nghệ trong dịch văn học. Các nghiên cứu của Trần Thị Minh Phương (2024), Roya Shamerdanova (2025) và Nadiia Mykhalevych (2023)
đều cho thấy AI có ưu thế về tốc độ và độ chính xác trong các văn bản học thuật, nhưng vẫn gặp khó khăn khi xử lý thành ngữ, sắc thái biểu cảm, yếu tố văn hóa trong văn học. Tác giả Ngu Yên (2024) thậm chí xem văn học là “pháo đài cuối cùng” của dịch máy do AI chưa thể tái hiện đầy đủ cảm xúc và tính biểu đạt ngôn ngữ nghệ thuật.
Từ đó, nhiều nghiên cứu hiện đại đang hướng tới nghiên cứu tìm kiếm mô hình cộng tác giữa AI và dịch giả con người. Tianbo Yu và Linxi Qiu (2024) về tác phẩm “Kinh Hoa Yên Vân” cho thấy phương pháp dịch có sự can thiệp con người vẫn có ưu thế vượt trội hơn thông qua mô hình “Hậu biên tập” (Post – editing) sau khi sử dụng AI để dịch lần đầu. Tuy nhiên chiến lược dịch này chủ yếu dừng lại ở các văn bản hư cấu, hệ thống xưng hô thân tộc, chưa chạm tới các bối cảnh xã hội phức tạp.
Mặc dù có nhiều nghiên cứu về dịch từ xưng hô và ứng dụng AI trong dịch thuật, các công trình nghiên cứu chủ yếu tập trung vào các văn bản thông thường. Các nghiên cứu so sánh trực tiếp giữa AI và dịch giả con người trong các văn bản mang đậm sắc thái văn hóa như không gian tiểu thuyết còn hạn chế. Đặc biệt khi “Tiếu Ngạo Giang Hồ” là một tác phẩm có hệ thống từ xưng hô phức tạp, chưa được khai thác như một ngữ liệu để đánh giá khả năng xử lý yếu tố văn hóa của AI trong dịch thuật. Vì vậy, thực hiện đề tài này để hướng tới việc bổ sung góc nhìn về sự khác biệt giữa bản dịch máy và bản dịch con người trong xử lý từ xưng hô trong văn bản văn học võ hiệp.
6.3. Ý nghĩa khoa học
Trong bối cảnh việc sử dụng Trí tuệ nhân tạo đang trở thành một xu hướng nhưng cũng kèm theo đó là những nghi ngại, thì đề tài này mang ý nghĩa vô cùng thiết thực đối với việc chỉ ra ưu nhược điểm của mỗi chủ thể dịch và đưa ra sự so sánh giúp người có nhu cầu dịch thuật có thể lựa chọn. Đồng thời, đối với ngành biên dịch nói riêng, đây sẽ là một đóng góp giúp mọi người phần nào hình dung về việc nên hay không nên sử dụng AI trong lĩnh vực đặc thù này.
Để thực hiện mục đích trên, trước hết nằm trong lĩnh vực dịch văn học, nhóm tác giả đã thực hiện thu thập ngữ liệu trong hồi 15, 16, một phần hồi 17 tác phẩm Tiếu Ngạo Giang Hồ của tác giả Kim Dung với khách thể nghiên cứu cụ thể là từ xưng hô trong hai bản dịch giữa Chat GPT-5.3 và dịch giả Hàn Giang Nhạn thực hiện. Nghiên cứu này đã thực hiện so sánh và giải thích những điểm giống và khác giúp độc giả có cái nhìn khách quan hơn về cách dịch giữa dịch máy và dịch bởi con người.
Đề tài trả lời câu hỏi nghiên cứu:
1. Việc đánh giá cách xử lý từ xưng hô qua hai bản dịch của Chat GPT-5.3 và Hàn Giang Nhạn theo mô hình House có phù hợp về lý thuyết?
2. Những khác biệt về mặt ngữ dụng giữa hai bản dịch được thể hiện như thế nào thông qua hệ thống từ xưng hô?
3. Có những khác biệt nào trong cách chuyển dịch từ xưng hô giữa bản dịch của Chat GPT-5.3 và bản dịch của Hàn Giang Nhạn trong hồi 15, 16 và một phần hồi 17 của “Tiếu Ngạo Giang Hồ”?
4. Tần suất và đặc điểm các lỗi dịch trong hai bản dịch của Chat GPT-5.3 và Hàn Giang Nhạn khi đánh giá theo mô hình House?