6. Tổng quan
6.1. Nhu cầu thực tiễn
Màu sắc là một phần thiết yếu trong nhận thức của con người về thế giới, và các từ chỉ màu sắc không chỉ đơn thuần mô tả đặc tính vật lý mà còn mang đầy ý nghĩa biểu trưng và văn hóa sâu sắc. Trong đó, “đen” là một màu cơ bản, thường gắn liền với bóng tối, sự xui xẻo, điều không may mắn và những khía cạnh bí ẩn. Những ý nghĩa trừu tượng này phần lớn được hình thành và lý giải thông qua cơ chế ẩn dụ ý niệm. Việc nghiên cứu so sánh cách mà người Việt và người Trung Quốc sử dụng ẩn dụ ý niệm về màu “đen” là vô cùng cần thiết. Nó không chỉ giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về tư duy, nhận thức và văn hóa của mỗi dân tộc mà còn có ý nghĩa quan trọng trong thực tiễn giảng dạy tiếng, dịch thuật và giao tiếp liên văn hóa, giúp người học tránh được những hiểu lầm không đáng có.
6.2. Tổng quan tài liệu công trình nghiên cứu liên quan
• Nghiên cứu Trên thế giới và tại Trung Quốc:
Nghiên cứu của Lakoff & Johnson (1980) đặt nền móng cho Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm, khẳng định ẩn dụ là một cơ chế của tư duy chứ không chỉ là biện pháp tu từ.
Nhiều học giả Trung Quốc đã so sánh ẩn dụ màu “đen” giữa tiếng Hán với các ngôn ngữ khác (Anh, Hàn). Các nghiên cứu này (金晶 & 牛新生, 2011; 李 宗成 & 白浩然, 2013; 娄小琴, 2014) đều chỉ ra những điểm tương đồng trong nhận thức (như liên hệ với sự bí mật, bất hợp pháp, xấu xa) và những nét đặc trưng riêng về văn hóa (ví dụ, tiếng Hán có liên hệ với chính trị hoặc thực phẩm bổ dưỡng). Tuy nhiên, các nghiên cứu này chủ yếu tập trung vào so sánh Hán –
Anh, Hán – Hàn mà chưa có sự so sánh hệ thống với tiếng Việt.
• Nghiên cứu tại Việt Nam
Các công trình trong nước như của Nguyễn Thị Liên (2018, 2022) và Đinh Lâm Trường (2024) đã phân tích vai trò của màu “đen” như một miền nguồn quan trọng để biểu đạt các khái niệm trừu tượng, đặc biệt là cảm xúc tiêu cực (buồn bã, tuyệt vọng), phẩm chất xấu xa và hiện thực tàn khốc.
Tuy nhiên, các nghiên cứu này chủ yếu tập trung vào miêu tả đơn ngữ, chưa có sự so sánh đối chiếu có hệ thống giữa ẩn dụ ý niệm của từ “đen” trong tiếng Việt và tiếng Trung.
6.3 Ý nghĩa khoa học
6.3.1 Ý nghĩa lý luận
Mở rộng phạm vi ứng dụng của Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm vào lĩnh vực so sánh liên ngôn ngữ, cụ thể là giữa tiếng Việt và tiếng Trung.
Hệ thống hóa và làm rõ cơ chế hình thành các nghĩa ẩn dụ của từ “đen” trong cả hai ngôn ngữ, từ đó góp phần khẳng định mối quan hệ mật thiết giữa ngôn ngữ, tư duy và văn hóa.
6.3.2 Ý nghĩa thực tiễn
Cung cấp một tài liệu tham khảo hữu ích cho việc dạy và học tiếng Trung cho người Việt và ngược lại, đặc biệt là trong việc lý giải các lớp nghĩa hàm ẩn, văn hóa của từ vựng.
Hỗ trợ công tác biên dịch, giúp người dịch lựa chọn từ ngữ tương đương chính xác hơn, tránh gây hiểu nhầm trong giao tiếp liên văn hóa giữa hai nước.