| Trong bối cảnh toàn cầu hóa và giao lưu văn hóa ngày càng sâu rộng, dịch thuật không chỉ là hoạt động chuyển đổi ngôn ngữ mà còn là cầu nối giữa các nền văn hóa. Đặc biệt, đối với dịch văn học, người dịch không chỉ truyền tải nội dung mà còn phải bảo tồn những giá trị văn hóa được phản ánh qua các yếu tố đặc thù văn hóa (culture-specific items) (Daghoughi and Hashemian, 2016). Tuy nhiên, theo Zagood (2023), do sự khác biệt về lịch sử, phong tục, tín ngưỡng và bối cảnh xã hội giữa các quốc gia, nhiều yếu tố đặc thù văn hóa không có từ hoặc khái niệm tương đương trực tiếp trong ngôn ngữ đích. Điều này khiến việc lựa chọn chiến lược dịch trở thành một trong những thách thức lớn nhất của dịch văn học (Daghoughi and Hashemian, 2016). Trong số các tác phẩm văn học nước ngoài được dịch sang tiếng Việt, Out of Africa (1931) của tác giả Karen Blixen (bản dịch tiếng Việt Châu Phi nghìn trùng (2020) do Hà Thế Giang chuyển ngữ) là một tác phẩm tiêu biểu bởi chứa mật độ lớn các yếu tố văn hóa Châu Phi liên quan đến địa danh, tập quán, đời sống, cộng đồng bản địa và môi trường tự nhiên (Kieu, 2021; Mambrol, 2023). Những yếu tố này phản ánh bản sắc văn hóa đặc trưng của Châu Phi nhưng lại khá xa lạ với độc giả Việt Nam, làm gia tăng mức độ khó khăn trong quá trình chuyển tải sang tiếng Việt. Do đó, việc nghiên cứu cách thức xử lý các yếu tố đặc thù văn hóa trong bản dịch Châu Phi nghìn trùng có ý nghĩa thực tiễn trong việc làm rõ những lựa chọn dịch thuật nhằm vừa bảo tồn bản sắc văn hóa nguồn, vừa đảm bảo khả năng tiếp nhận của độc giả Việt Nam. Bên cạnh đó, mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về dịch các yếu tố đặc thù văn hóa Châu Phi ở nhiều cặp ngôn ngữ khác nhau, các nghiên cứu về dịch thuật theo hướng Anh-Việt đối với tác phẩm văn học về Châu Phi vẫn còn hạn chế. Đến nay, chưa có nghiên cứu nào phân tích một cách hệ thống các chiến lược dịch được sử dụng để chuyển dịch các yếu tố đặc thù văn hóa Châu Phi trong bản dịch tiếng Việt Châu Phi nghìn trùng. Khoảng trống này cho thấy sự cần thiết phải thực hiện nghiên cứu nhằm bổ sung cơ sở dữ liệu thực nghiệm cho lĩnh vực nghiên cứu dịch thuật văn học, đồng thời cung cấp cái nhìn cụ thể về cách thức chuyển tải các yếu tố văn hóa trong bối cảnh khoảng cách văn hóa tương đối lớn giữa Châu Phi và Việt Nam. Do đó, đề tài được thực hiện nhằm làm rõ các chiến lược dịch được sử dụng trong việc chuyển dịch các yếu tố đặc thù văn hóa Châu Phi, đánh giá xu hướng dịch của dịch giả, đồng thời đề xuất một số gợi ý cho chiến lược dịch văn học và nghiên cứu dịch thuật. Từ kết quả nghiên cứu, chúng tôi mong muốn sẽ góp phần hỗ trợ sinh viên, người học và dịch giả trong việc lựa chọn chiến lược phù hợp khi xử lý các yếu tố văn hóa, đồng thời đóng góp thêm minh chứng cho việc vận dụng các lý thuyết dịch thuật vào thực tiễn dịch văn học. |
