6. Tổng quan
6.1.
Nhu cầu thực tiễn
Trong bối cảnh giao lưu và hội nhập văn hóa giữa các quốc gia ngày càng phát triển, hoạt động dịch thuật văn học luôn đóng một vai trò quan trọng trong việc giới thiệu và quảng bá các giá trị văn hóa, ngôn ngữ cũng như bản sắc dân tộc đến với độc giả quốc tế. Nếu như số lượng các tác phẩm văn học nước ngoài được dịch sang tiếng Việt ngày càng đa dạng và phong phú thì việc đưa văn học Việt Nam đến với độc giả quốc tế vẫn còn gặp nhiều hạn chế. Thực tế cho thấy, số lượng tác phẩm văn học Việt Nam được chuyển ngữ sang tiếng nước ngoài chưa tương xứng với tiềm năng của nền văn học đồ sộ nước nhà, đặc biệt là việc chuyển ngữ sang các ngôn ngữ khác ngoài tiếng Anh thường vẫn phải thông qua ngôn ngữ trung gian là tiếng Anh hoặc tiếng Pháp trước khi tiếp cận các ngôn ngữ khác (Lê Bá Thụ, 2016).
Bên cạnh đó, dịch thuật văn học không chỉ dừng lại ở việc chuyển ngữ đơn thuần mà còn bao hàm việc tái hiện các giá trị nghệ thuật, sắc thái biểu cảm, đặc trưng văn hóa và giá trị thẩm mỹ của nguyên tác. Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc đảm bảo đồng thời cả tính chính xác về nội dung và tính thẩm mỹ trong bản dịch vẫn là một thách thức lớn đối với dịch giả.
Trong bối cảnh đó, việc lựa chọn các tác phẩm của nhà văn Thạch Lam làm đối tượng nghiên cứu xuất phát từ đặc điểm phong cách nghệ thuật riêng của ông, với lối viết giàu tính trữ tình và giàu giá trị biểu cảm. Những đặc điểm này khiến tác phẩm của Thạch Lam trở thành một đối tượng phù hợp để nghiên cứu trong lĩnh vực dịch thuật văn học, đặc biệt khi chuyển ngữ sang tiếng Đức – một ngôn ngữ có nhiều khác biệt về cấu trúc và cách biểu đạt so với tiếng Việt.
Hiện nay, các nghiên cứu liên quan đến việc dịch tác phẩm của Thạch Lam sang ngôn ngữ nước ngoài còn tương đối hạn chế và chủ yếu tập trung vào khía cạnh văn hóa hoặc tương đương ngữ nghĩa. Tuy nhiên, có thể thấy rằng đặc trưng phong cách của Thạch Lam không chỉ thể hiện ở các yếu tố từ vựng đơn lẻ hay các yếu tố văn hóa cụ thể, mà còn nằm ở lối viết giàu tính trữ tình, trong đó sự kết hợp giữa miêu tả và biểu đạt cảm xúc góp phần tạo nên một “bầu không khí” nghệ thuật đặc trưng trong truyện ngắn của ông. Từ đó, xét về góc độ nghiên cứu dịch thuật, hiện vẫn còn thiếu các công trình xem xét một cách hệ thống những thách thức cũng như chiến lược dịch thuật đối với đặc trưng nghệ thuật này trong truyện ngắn của Thạch Lam.
Xuất phát từ thực tiễn đó, việc thực hiện đề tài này là cần thiết nhằm góp phần đề xuất và làm rõ các hướng tiếp cận trong việc chuyển ngữ Việt – Đức phù hợp đối với các hình ảnh ngôn ngữ gợi tả “bầu không khí” đặc trưng trong bốn truyện ngắn được lựa chọn có chủ đích của Thạch Lam. Qua đó, nghiên cứu mong muốn góp phần cải thiện cách tiếp cận dịch thuật các tác phẩm văn học Việt Nam sang tiếng Đức, đồng thời có thể làm tài liệu tham khảo cho những nghiên cứu tương tự sau này trong
lĩnh vực dịch thuật văn học Việt – Đức.
6.2. Tổng quan tài liệu công trình nghiên cứu liên quan
Trong quá trình nghiên cứu đề tài này, người nghiên cứu đã tìm hiểu và phân tích các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước trước đây liên quan đến dịch thuật văn học nói chung, dịch các yếu tố trong truyện ngắn của Thạch Lam nói riêng. Tuy nhiên có thể thấy rằng các công trình nghiên cứu nước ngoài về dịch văn học Việt Nam hay dịch các tác phẩm của Thạch Lam còn hạn chế.
Một số các công trình tiêu biểu liên quan trong nước, đầu tiên có thể kể đến
nghiên cứu về việc các yếu tố “khó dịch” trong việc chuyển ngữ tác phẩm của Thạch Lam sang tiếng Anh “A Study on Translating Untranslatable Culture-Specific
References in Vietnamese-English Literary Translation of Thach Lam’s The Little Tea Seller” (Nguyễn Thị Hồng Hà & Lê Thị Anh Thư, 2024). Trong nghiên cứu này, truyện Hàng nước cô Dần của Thạch lam và bản dịch tiếng Anh The Little Tea Seller được chọn làm ngữ liệu phân tích. Nghiên cứu tập trung khảo sát các yếu tố văn hóa khó dịch như tên gọi, nghề nghiệp, đồ vật và thức ăn, đồng thời mức độ tương đương trong quá trình dịch thuật cũng được đánh giá. Nghiên cứu cho thấy rằng, việc dịch các yếu tố tham chiếu mang tính đặc thù văn hóa để đạt được mức độ tương đương hoàn toàn là một nhiệm vụ khó khăn, vì thế đòi hỏi người dịch phải chọn kỹ thuật dịch phù hợp để có thể chuyển đổi được trọn vẹn nhất hàm ý từ văn bản nguồn sang văn
bản đích. Trong đó thì kỹ thuật miêu tả (descriptive technique) là kỹ thuật được ưu tiên sử dụng trong phần lớn các trường hợp trong nghiên cứu, bên cạnh đó về mặt tương đương thì không có nhiều trường hợp đạt được mức độ tương đương hoàn toàn, phần lớn đều bị mất đi ý nghĩa và hàm ý. Tác giả cũng đề xuất một trong các phương pháp đạt được mức độ tương đương hoàn toàn là dùng chú thích cuối trang (footnote) kèm theo các giải thích chi tiết, đặc biệt về khía cạnh văn hóa, nhằm giúp độc giả ngôn ngữ đích hiểu hơn về văn hóa của Việt Nam.
Cùng là truyện “Hàng nước cô Dần”, Nguyễn Thị Hồng Hà (2023) tiếp tục nghiên cứu về “Yếu tố văn hóa ẩn trong dịch tên riêng từ tiếng Việt sang tiếng Anh”. Nghiên cứu này chỉ ra rằng hầu hết các tiên riêng trong tiếng Việt được chuyển dịch nguyên xi sang tiếng Anh sau khi bỏ dấu (thanh), và tác giả cho rằng ở một góc độ nào đó thì việc bỏ dấu cũng làm mất đi tính độc đáo của ngôn ngữ Việt, bởi “không có thanh thì không còn là tiếng Việt”. Ngoài ra có những yếu tố văn hóa được gắn liền với tên riêng thì khi chuyển ngữ bỏ dấu, yếu tố đó cũng không thể truyền tải được. Vì thế, một giải pháp được đưa ra đó là tiếp tục chú giải cuối trang (footnote), điều này giúp dịch giả có cơ hội tiếp tục giải thích và cắt nghĩa ý nghĩa của tên riêng tiếng Việt của các nhân vật trong từng bối cảnh.
Ngoài ra, có truyện ngắn của Thạch Lam đã được Quan Mạnh Hà (2017) dịch sang tiếng Anh và đăng lên tạp chí Asian Literature and Translation, đó là hai truyện
ngắn “An Early Morning” (Buổi sớm) hay “Moonlit Night” (Đêm sáng trăng). Những bản dịch này không chỉ là nguồn tư liệu dịch thuật mà còn có thể được sử dụng làm cơ sở đối chiếu và tham khảo trong các nghiên cứu liên quan đến chuyển ngữ các tác phẩm của Thạch Lam sang tiếng nước ngoài nói riêng và văn học Việt Nam nói
chung.
Cuối cùng, nhìn về góc độ mỹ học, Phạm Khánh Duy (2025) đã nghiên cứu về “Truyện ngắn Thạch Lam nhìn từ phạm trù mỹ học cái bi”. Nghiên cứu này cho rằng truyện ngắn của Thạch Lam vừa mang những đặc điểm đặc trưng của văn học lãng mạn giai đoạn 1932-1945, vừa có những dấu ấn riêng, cụ thể là cái “bi” trong truyện của ông, nhẹ nhàng mà sâu lắng, man mác buồn mà cũng đầy ám ảnh. Phạm Khánh Duy trong nghiên cứu này đã áp dụng thuyết mỹ học để nghiên cứu truyện ngắn của Thạch Lam. Điều quan trọng nhất đó là cái bi được toát ra không chỉ từ sự đối lập giữa thế giới hiện thực khốc liệt và thế giới mong ước, mà nó còn được toát ra từ “bầu không khí”, từ bức tranh thiên nhiên trong hầu hết các truyện ngắn của ông.
Như vậy, nhìn chung thì các nghiên cứu trước đây tập trung vào việc nghiên cứu các khó khăn hay sự phức tạp của việc dịch truyện ngắn của Thạch Lam sang tiếng Anh, cụ thể là truyện “Hàng nước cô Dần”, bên cạnh đó có thêm bản dịch hoàn chỉnh của hai truyện ngắn khác sang tiếng Anh (Buổi sớm và đêm sáng trăng) được đăng trên tạp chí. Như vậy, đã có người bàn về vấn đề dịch tác phẩm của Thạch Lam sang tiếng Anh, nhưng còn mang tính chất đơn lẻ từng từ như tên riêng hay là các yếu tố văn hóa. Qua đó có thể thấy rằng, nhìn chung các đề tài này đều khẳng định việc chuyển ngữ các tác phẩm của Thạch Lam là một bài toán khó, ngoài những yếu tố đã được nhắc đến thì xét về phạm trù mỹ học cái bị thì truyện của Thạch Lam không chỉ khó dịch về mặt từ vựng, mà còn khó dịch ở khía cạnh “cảm giác”, làm sao để lột tả được cái bị trong đó. Tóm lại, các nghiên cứu trước đây có nghiên cứu về dịch nhưng còn đơn lẻ và dịch sang tiếng Anh, chưa có nghiên cứu nào dịch sang tiếng Đức, và vì thế đây là khoảng trống nghiên cứu tuyệt vời để tôi thực hiện nghiên cứu này.
6.3.
Ý nghĩa khoa học
Đề tài “Dịch các hình ảnh ngôn ngữ gợi tả bầu không khí trong truyện
ngắn của Thạch Lam” có một số ý nghĩa khoa học nhất định trong lĩnh vực dịch thuật văn học Việt – Đức. Trước hết, qua khảo sát ban đầu, hiện chưa ghi nhận công trình nghiên cứu cũng như bản dịch chính thống được xuất bản sang tiếng Đức đối với truyện ngắn của Thạch Lam. Vì vậy, việc thực hiện đề tài có thể góp phần bổ sung thêm tư liệu nghiên cứu trong mảng dịch thuật văn học Việt Nam sang tiếng Đức.
Bên cạnh đó, đề tài tiếp cận vấn đề dịch thuật từ góc độ các hình ảnh ngôn ngữ mang tính gợi tả đặc trưng “bầu không khí” trong tác phẩm, đây được xem như một hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu dịch văn học Thạch Lam. Cách tiếp cận này giúp làm rõ hơn những thách thức trong việc chuyển ngữ các đặc trưng nghệ thuật của văn bản gốc cũng như các văn bản khác cùng thể loại và hoặc có sự liên quan về đặc trưng phong cách.
Ngoài ra, nghiên cứu kết hợp giữa phân tích dịch thuật và tham khảo ý kiến đánh giá từ chuyên gia nhằm tăng tính khách quan trong quá trình xem xét và đánh giá bản dịch, qua đó góp phần đảm bảo độ tin cậy về mặt khoa học của kết quả nghiên
cứu.