6. Tổng quan
6.1. Nhu cầu thực tiễn
Trong xu thế toàn cầu hóa và đối thoại văn hóa ngày nay, việc tìm hiểu và thấu hiểu sâu sắc các giá trị văn minh tinh thần của các quốc gia, đặc biệt là khu vực Trung Đông (thế giới Ả Rập) và Đông Nam Á (Việt Nam), trở nên vô cùng cấp thiết. Mặt Trăng không thuần túy là một thực thể tự nhiên mà là một “mã văn hóa” đa nghĩa, phản ánh sâu sắc thế giới quan, nhân sinh quan và tâm thức cộng đồng của mỗi dân tộc.
– Tại thế giới Ả Rập: Giữa không gian sa mạc khắc nghiệt, Mặt Trăng không chỉ là biểu tượng tái sinh, vẻ đẹp lý tưởng mà còn mang giá trị thực tiễn tối cao khi đóng vai trò dẫn đường, định vị không-thời gian cho các cuộc du mục.
– Tại Việt Nam: Gắn liền với nền văn minh nông nghiệp lúa nước, Mặt Trăng (ánh trăng, tuần trăng) lại là người bạn đồng hành gần gũi trong đời sống sinh hoạt, mùa vụ, gắn liền với các lễ hội và dòng chảy tình cảm, nội tâm gián tiếp, ẩn ý của con người.
Việc thực hiện đề tài “Biểu tượng Mặt trăng trong thơ trung đại Ả Rập và Việt Nam: Những tương đồng và khác biệt văn hóa” giải quyết nhu cầu thực tiễn về mặt giao lưu văn hóa quốc tế, xây dựng nền tảng tri thức phục vụ cho việc kết nối, giảng dạy văn học so sánh và tăng cường sự hiểu biết xuyên quốc gia giữa hai nền văn minh tưởng chừng biệt lập nhưng lại có nhiều điểm giao thoa thú vị trong giai đoạn trung đại.
6.2. Tổng quan tài liệu công trình nghiên cứu liên quan
– Nghiên cứu về văn học và biểu tượng thơ trung đại Việt Nam: Các công trình nghiên cứu thi pháp học trung đại (như của GS. Trần Đình Sử) hay phê bình sinh thái, biểu tượng học (TS. Đinh Hồng Hải) đã khai thác rất kỹ biểu tượng thiên nhiên (Tùng, Cúc, Trúc, Mai, Trăng, Hoa) trong thơ Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương. Trăng văn học Việt Nam thường được giải mã qua lăng kính Nho – Phật – Đạo hoặc tư duy nông nghiệp lúa nước.
– Nghiên cứu về văn học trung đại Ả Rập: Các tài liệu dịch thuật và tiểu luận quốc tế tập trung phân tích cấu trúc thơ cổ điển Qasida, thơ ca thời kỳ Jahiliyyah (Tiền Hồi giáo) hay khuynh hướng thần bí Sufi của các triết gia lớn như Ibn Arabi, Al-Mutanabbi, Abu Nuwas. Mặt Trăng ở đây thường được đặt trong hệ tọa độ của tôn giáo (Hồi giáo) và trải nghiệm sa mạc.
– Khoảng trống nghiên cứu: Mặc dù hai mảng tư liệu đơn lẻ rất phong phú, nhưng chưa có một công trình chuyên biệt nào tiến hành đặt biểu tượng Mặt Trăng của hai nền văn học trung đại Ả Rập và Việt Nam lên bàn cân đối chiếu hệ thống. Hầu hết các nghiên cứu so sánh trước đây thường gói gọn trong khu vực đồng văn (Việt – Trung – Nhật – Hàn). Việc thiếu vắng một nghiên cứu liên
văn hóa giữa văn hóa sa mạc phương Tây (Ả Rập) và văn hóa châu thổ phương Đông (Việt Nam) thông qua biểu tượng Mặt Trăng chính là lý do cốt lõi để thực hiện đề tài này, nhằm lấp đầy khoảng trống lý luận và mang lại một góc nhìn hoàn toàn mới.
6.3. Ý nghĩa khoa học
– Tính mới và tiên tiến: Đề tài là một trong những nghiên cứu tiên phong áp dụng phương pháp so sánh liên ngành kết hợp giữa Ký hiệu học (Semiotics) , Lý thuyết văn hóa ngữ cảnh (High-Context Culture) của Edward T. Hall , và Mô hình chiều kích văn hóa của Geert Hofstede để giải mã văn học trung đại.
– Đóng góp lý luận: Đề tài góp phần chứng minh cách thức các yếu tố sinh thái tự nhiên (sa mạc vs. lúa nước) và hệ tư tưởng tôn giáo (Hồi giáo/Sufi giáo vs. Tam giáo đồng nguyên) nhào nặn và định hình nên các lớp nghĩa hàm ngôn khác nhau của cùng một biểu tượng thiên văn. Điều này làm phong phú thêm lý luận về tính liên văn hóa và thi pháp học so sánh.