1. Tổng quan
1.1. Nhu cầu thực tiễn
Trong bối cảnh thị trường điện ảnh toàn cầu bùng nổ, tiêu đề phim đóng vai trò là điểm chạm đầu tiên, gánh vác trọng trách cô đọng chủ đề và quyết định sức hút thương mại của tác phẩm. Khi dịch sang tiếng Việt, thách thức lớn đặt ra cho dịch giả là làm sao để duy trì ý nghĩa cốt lõi của nguyên tác, vừa bảo đảm tính hấp dẫn và sự phù hợp với văn hóa bản địa. Đối với thể loại phim kinh dị, yêu cầu này càng trở nên đặc thù khi tựa phim phải khơi gợi thành công bầu không khí rùng rợn, căng thẳng nhằm kích thích sự tò mò của công chúng ngay từ đầu. Dù lượng khán giả trẻ chủ động tiêu thụ và đánh giá phim trên các nền tảng trực tuyến ngày một tăng , các nghiên cứu về dịch thuật tiêu đề phim kinh dị tại Việt Nam hiện nay vẫn rất hạn chế. Phần lớn công trình trước đây chỉ tiếp cận dưới góc độ ngôn ngữ hoặc văn hóa để phân tích thủ thuật dịch , vô tình bỏ ngỏ yếu tố quyết định đến sự thành công của tác phẩm là phản ứng thực tế của người xem. Trong khi đó, sinh viên chuyên ngành biên phiên dịch mang trong mình vai trò kép: họ vừa là những khán giả trẻ tích cực, vừa sở hữu nền tảng chuyên môn bài bản để đưa ra những đánh giá sâu sắc, có ý thức về ngôn ngữ dịch thuật. Vì vậy, việc kết hợp khung lý thuyết đánh giá của Yin (2009) và Lý thuyết Skopos (1984) để khảo sát nhóm đối tượng này là một hướng đi hoàn toàn mới và cần thiết. Tiếp cận theo hướng này giúp lấp đầy khoảng trống của các nghiên cứu đi trước, đo lường chính xác hiệu quả giao tiếp của tựa phim dựa trên ba tiêu chí: tính hiệu quả, độ trung thành và sự mạch lạc. Nghiên cứu không chỉ làm rõ cách thức ngôn ngữ định hình cảm nhận của người xem , mà còn cung cấp những góc nhìn thực tiễn thiết thực cho các dịch giả và nhà phát hành phim, tạo tiền đề sáng tạo ra những tiêu đề phim kinh dị vừa tôn trọng nguyên tác, vừa tối ưu hóa hiệu quả tiếp thị tại thị trường Việt Nam.
1.2. Tổng quan tài liệu công trình nghiên cứu liên quan
Nghiên cứu về dịch thuật tiêu đề phim đã thu hút sự chú ý của nhiều học giả quốc tế. Cụ thể hơn, Iglikova và Usataya (2017) nhận thấy chiến lược hướng về ngôn ngữ gốc được ưu tiên nhiều hơn, trong khi Šidiškytė và Tamulaitienė (2013) và Lotfollahi (2012) lại chỉ ra rằng thủ thuật dịch nguyên văn và phiên âm chiếm ưu thế nhiều hơn. Mặt khác, Kettongma (2024) chỉ ra rằng chiến lược đặt tên mới được sử dụng nhiều hơn để tăng tính hấp dẫn, còn Felisia (2024) nhấn mạnh sự phổ biến của thủ thuật phỏng dịch. Tại Việt Nam, hướng nghiên cứu này cũng bước đầu phát triển. Nguyễn Thanh Mai và Nguyễn Quỳnh Như (2024) khẳng định phỏng dịch là chiến lược phổ biến nhất , trong khi Nguyễn Thị Lan Phương (2025) kết luận các lựa chọn dịch thuật phụ thuộc chặt chẽ vào loại văn bản và kỳ vọng của khán giả. Mặc dù đóng góp nhiều giá trị, các nghiên cứu trước đây vẫn để lại hai khoảng trống lớn. Thứ nhất, hầu hết các công trình đều áp dụng các khung lý thuyết dịch thuật chung (như Newmark, Vinay & Darbelnet) vốn chỉ chú trọng vào sự tương đương ngôn ngữ mà chưa giải quyết được yếu tố cảm xúc đặc thù của phim kinh dị. Việc ứng
dụng khung lý thuyết chuyên biệt cho tiêu đề phim của Yin (2009) tại Việt Nam vẫn chưa được khai thác triệt để. Thứ hai, các nghiên cứu trước chủ yếu phân tích ngữ liệu một chiều, hoàn toàn bỏ ngỏ ý kiến của khán giả. Đặc biệt, việc quan tâm đến nhận thức của nhóm sinh viên ngành dịch thuật (translation trainees) vẫn còn rất hạn chế. Từ những khoảng trống thực tiễn và lý thuyết đó, nghiên cứu này được thực hiện nhằm ứng dụng khung của Yin (2009) và Lý thuyết Skopos (1984) để đánh giá tiêu đề phim kinh dị qua ba tiêu chí: tính hiệu quả, độ trung thành và sự mạch lạc. Hướng tiếp cận này giúp mang lại cái nhìn toàn diện, sâu sắc và thực tiễn hơn về dịch thuật điện ảnh tại Việt Nam.
1.3. Ý nghĩa khoa học
Về mặt lý luận, nghiên cứu góp phần làm rõ quan điểm rằng dịch thuật điện ảnh không chỉ đơn thuần là sự chuyển đổi về mặt ngôn ngữ mà còn gắn liền chặt chẽ với các yếu tố văn hóa và sự tiếp nhận của khán giả. Đóng góp khoa học nổi bật nhất của đề tài là việc áp dụng khung kỹ thuật dịch của Yin (2009), một khung lý thuyết chuyên biệt chưa từng được sử dụng trước đây trong bối cảnh Việt Nam, vào việc phân tích tiêu đề phim kinh dị. Nghiên cứu đóng vai trò như một nguồn tài liệu tham khảo giá trị để kiểm chứng và đánh giá tính thực tiễn của khung lý thuyết Yin (2009) trên cặp ngôn ngữ Anh – Việt. Nghiên cứu cung cấp cơ sở nền tảng vững chắc để điều chỉnh và mở rộng khung lý thuyết này. Nhờ đó, mô hình đánh giá sẽ trở nên linh hoạt và có khả năng thích ứng cao hơn khi các nhà nghiên cứu muốn phân tích nhiều thể loại phim khác nhau với những bộ dữ liệu quy mô lớn hơn trong tương lai.